Page 86 - Liselerde Bilim Uygulamaları

zandırdılar. Bilim adamlarını korudular, bilimsel ça- lu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasındaki alt yapısını
lışmaları teşvik ettiler. Şairin de dediği gibi “artlarına oluşturmaktadır. Danişmendliler bilimsel bir kurum
çil çil kubbeler serptiler”. Her şeyden önce Türkçe olan medreselerin kurulmasına önem vermiş ve bu-
konuştular, Türkçe yazıştılar. Köylerine, yaylalarına, ralardan önemli sayıda bilim adamı yetiştirerek hi-
dağlarına, ovalarına Türkçe isim verdiler. Daha doğ- maye etmişlerdir. Böylece Türkler arasında Anado-
rusu Türkistan’daki, Maveraünnehirdeki dağ, nehir lu’daki ilk bilimsel faaliyetler Danişment Beyliğinde
ve köy kasaba isimlerini Anadolu’ya taşıdılar. Devlet başlamıştır. Böylece Maveraünnehir, Herat, Harezm
düzeninin zaafa uğradığı dönemlerde asayişi sağla- gibi bölgelerden tıp, hukuk gibi alanlarda çalışmalar
dılar halkı sahipsiz bırakmadılar. Anadolu’ya gelen yapan bilim adamları Anadolu’ya gelmiştir. Anado-
Türklerin heybelerinde getirdikleri sevgi, saygı, hoş- lu’da telif edilen ilk Türkçe eser Hekim Bereket’in
görü, dostluk, adalet, sabır, saygı, sorumluluk, yar- “Tuhfe-i Mübarizi” adlı tıp eseridir. Hilafet Gazi’ye
dımseverlik ve vatanseverlik değerlerini bir tohum sunulan eser daha sonra kendisinin isteği ve beğeni
gibi Anadolu’ya baştan başa ektiler. Bu tohumlar üzerine Türkçe ’ye çevrilmiştir. Türkçe eser yazma-
meyve verdi Mevlana oldu, Yunus oldu Hacı Bektaş ya teşvik eden Hilafet Gazi Danişmendli bir emirdir.
oldu. Bu değerleri Bizans’ın yaptığı gibi halka zorla Yine bu dönemde Danişmend Gazi’ye “Keşfu’l- Aka-
kabul ettirmeye çalışmadılar. Bizzat yaşayarak yaşa- be” adlı astronomi ilmine ait eser sunulmuştur. XVI.
tarak örnek oldular. Sağladıkları adil otorite, asayiş yy’da Dede Korkut Hikâyeleri de Amasya’da derlen-
ve bilim ortamıyla Anadolu’ya adeta Türk Rönesan- mesi Danişmentliler’in kültürel yapısını öne çıkar-
sını yaşatarak İstanbul’u alacak, Viyana kapılarına maktadır.
dayanacak gücün temellerini attılar.
Danişmendli Beyliğinin imar faaliyetlerine baktı-
Anadoluda Kurulan İlk Beylikler Ve Etkileri ğımızda pek çok cami, medrese, mescid, tekke ve za-
viyeler, kale ve surlar, hanlar, hamamlar ve köprüler
İlk Selçuklu fetihleri esnasında Doğu Anadolu’da inşa edilmiştir. Hâkim oldukları Sivas, Tokat, Niksar,
kurulan ilk beylik Saltuklulardır. Saltukluların Erzu- Çorum, Çankırı, Amasya gibi şehirlerin hepsinde
rum bölgesindeki hükümdarlığı 130 yıl sürmüştür. Ulu Cami bulunmaktadır. Bunlardan başka Tokat
Saltuklu Beyleri Erzurum’u cami, medrese, köprü, Garipler Cami, Niksar Cin Cami, Kayseri Kölük Ca-
han, kervansaray, hamam, kümbet, hayır ve sanat mi-Medresesi, Kayser Battal Cami bulunmaktadır.
eserleriyle süslemişlerdir. Erzurum’daki mevcut eser- Danişmend Beyliğinde kurulan medreseler ise; Kay-
lerin çoğu XII. yy.’da bölgenin hâkimi olan Saltuklu seri Melik Gazi Medresesi, Tokat Yağıbasan Medre-
beylerine aittir. Anadolu’da Türk-İslam iskânı başla- sesi, Niksar Hacı Çıkrık Medresesi, Amasya Hilafet
dığında, bir şehirde ilk ihtiyaç duyulacak müessese- Gazi Medresesi bulunmaktadır. Danişmend Bey-
lerden biri de muhakkak ki bir ana cami yani Ulu liğinde birçok türbe bulunmakla birlikte halkın en
Cami’dir. Erzurum Ulu Cami’de bu dönemde yerini çok ziyaret ettiği türbeler: Niksar Melik Danişmend
almıştır. Bölgenin Türkleşmesine ve İslamlaşmasına Gazi Türbesi, Kayseri Pınarbaşı Melik Gazi Türbesi,
en büyük katkıyı bu dönemde yapılan veya onarıla- Niksar Sungur Bey Türbesi, Niksar Hacı Çıkrık Tür-
rak günümüze ulaşmasını sağlayan mimari eserler- besi, Niksar Kırkkızlar Türbesi, Hilafet Gazi Türbesi
dir. Saltuklular döneminde yapılan mimari eserler; bulunmaktadır.
Tepsi Minare, Ulu Cami, Emir Saltuk Türbesi, Kale
Mescidi, Tercan’daki Mama Hatun Kümbeti ve Ker- Ahlatşahlar döneminde Ahlat, bölgenin önem-
vansarayıdır. li sanat, ilim, kültür ve ticaret merkezlerinden biri
haline geldi. Bu yönüyle de bölgeye yoğun bir Türk-
Mengücekliler Erzincan ve yöresine hâkim ol- men göçü yaşandı ve Türkmenlerin yoğun bir şekil-
dukları iki asra yakın bir sürede Selçuklu idari, mali, de yerleştiği bir şehir konumuna geldi. Anadolu’ya
sosyal ve kültürel özelliklerini ortaya koymuş ve ya- yapılan gazalarda Ahlat önemli bir üst olarak kulla-
şatmıştır. Beyliğe ait pek çok mimari eser deprem- nılmaya başlandı. Bu durum bölgede ilk Türkleşen
ler dolayısıyla tahrip olup günümüze ulaşamamıştır. şehirlerden birinin Ahlat olduğunu göstermektedir.
Ancak Divriği hala Selçuklu kent dokusunu koru- XII. ve XIII. yüzyıllarda Kubbet’ül İslâm (İslâm’ın
maktadır. Kubbesi) unvanını alan önemli bir şehirdir. Ahlat-
şahlar da Anadolu’da kurulan diğer Türk beylikleri
Danişmendlilerin yaklaşık 100 yıl egemenlik dö- gibi, hâkimiyet alanlarına giren yerlerde cami, han,
nemlerinde yaptıkları kültürel faaliyetleri Anado- hamam, hastane, medrese, köprü gibi eserler yaptı-

86 ORDU TEMMUZ 2025