Page 87 - Liselerde Bilim Uygulamaları

rarak bölgenin iskânını sağlayıp, Ahlat’a Türk mührü Dilmaçoğulları Güneydoğu Anadolu’nun Artuk-
vurulmuştur. Bölgenin ilim merkezi haline gelmesi, lular’dan sonra en uzun ömürlü Türkmen beyliğidir.
burada pek çok İslam bilginin ortaya çıkmasını sağ- XII. yüzyıl boyunca daha çok Bitlis ve Erzen’i (Siirt)
lamıştır. Ahlatşahlar’ın, Anadolu’nun Türkleşmesine merkez edinen Dilmaçoğulları zamanının Bitlis’ini
ve İslamlaşmasına en büyük katkıyı eğitim ve kül- Evliya Çelebi “Şenlikli bir mamur şehir” olarak ta-
tür alanında yaptıkları faaliyetlerle sağladıklarını nımlamaktadır. Bitlis’te 6 cami, 17 mescit, 8 saray, 9
söyleyebiliriz. Burada yetişen İslam bilginleri, Ana- han, 3 medrese, 70 mektep, 70 çeşme, 20 tekke, 11
dolu’nun dört bir tarafına yayılarak Türk-İslam kül- köprü, 5 şehir hamamı, 5000 konak, 1200 dükkân-
türünü halka anlatmıştır. Ahlat, adından söz ettiren dan oluşan pazar yerinden söz edilmektedir. XVII.-
önemli bir ilim merkezi olup, burada yetişen alim- XIX. yüzyıllar arasında Avrupalı seyyahlarında uğ-
ler, Ahlat sınırlarını aşıp Kahire, Bağdat ve Şam gibi rak merkezi olan Bitlis, seyyahların kayıtlarında
şehirlerin medreselerinde müderrislik ve imamlık özellikle mimari dokusunun zenginliği ile adından
yapmalarının yanı sıra buralarda ilimi çalışmalarda söz ettirmiştir. Dilmaçoğullarının en önemli yapı-
bulunmuşlardır. larından biri olan Bitlis Ulu Cami, Bitlis Kalesinin
doğusunda bulunmakta olup Türk mimarlığının ilk
Artuklu Beyliği, etrafındaki diğer beyliklere kı- örneklerinden biridir. Ulu Caminde kullanılan si-
yasla halkını vergi konusunda zorlamamışlardır. metrik plan tipinin de öncüsü sayılmaktadır. Bitlis
Buda bölgeye yoğun bir göçün yaşanmasına neden Ulu Camii kentin ayakta kalan en eski eseri oluşu
olmuştur. Ticaretin gelişmesine paralel, stratejik kadar, Anadolu’daki Büyük Selçuklu sanatının nadir
noktalara köprüler yaptırılmıştır. Hasankeyf deki örneklerinden birisi olması açısından da önemlidir.
Dicle Köprüsü, Bitlis- Diyarbekir yolunda yapılan
Malabadi Köprüsünü örnek verebiliriz. Artuklular Yınaloğulları Diyarbekir’de şehrin imarına önem
şehirlerindeki bu ekonomik canlılık, özellikle Mo- vermişler ve 1110 yılında meydana gelen depremle
ğolların istilasına kadar devam etmişti. Özellikle ba- hasar gören Ulu Cami’yi tamir ettirmişlerdir. Özel-
kır üretimi için çaba göstererek halkın ihtiyacını kar- likle 1117-1118 yılında avlunun doğusuna ve 1124-
şılamışlardır. Diğer taraftan Artuklular döneminde 1125 yılları arasında ise avlunun batısına iki katlı
Mardin’de pamuk ekiminin yapılması dokumacılığın maksure (hünkâr mahfili) yapılmıştır. Ayrıca Amid,
gelişmesine katkı sağlamış ve kumaş ticaretinden İnaloğulları döneminde ticaret ve kültür faaliyetle-
önemli bir gelir elde edilmiştir. Artuklu beyliğinde rine baktığımızda ileri bir durumda olduğunu gör-
ticari ve ekonomik hayatın canlı olması ile elde edi- mekteyiz. Özellikle Amid’de dokumacılığın geliştiği-
len gelirlerin büyük bir kısmının da ülkenin imarına ni buna bağlı olarak şehrin halı ve kumaşları ile ünlü
harcandığı görülmektedir. Böylece Artuklular ilmî, olduğu görülür. İnaloğulları Beyliği ilme ve bilime
dinî, sosyal ve kültürel hayata hizmet eden pek çok yakın ilgi göstererek âlimlerin koruyuculuğunu üst-
eser inşa ettirmiştir. lenmişlerdir. Dönemin önemli simalarından Kadı
Bahaüddin, Cemaüddevle, Bahaüddevle b. Nisan,
Ebu Tahir gibi âlimler düşünce yapıları ile Anado-
lu’nun Türkleşmesine önemli katkıları olmuştur.

Akdağ,Mustafa;Osmanlı Devletinin Kuruluş ve İnkişafında Türkiye’nin İktisadi Vaziyeti,Belleten,14,1950,sayı:55.
Altın,Kader, “Malazgirt Savaşı Sonrası Kurulan Türk Beyliklerinin Anadolu’daki İzleri”, Düşünce Dünyasında Türkiz,Sayı,59,Ağustos,2021
Arık,Remzi Oğuz,Coğrafya’dan Vatan’a,M.E.B.1000 Temel Eseer,İstanbul,1969
Akyüz, Yahya; Türk Eğitim Tarihi, Alfa Yayınları, İstanbul 1977.
Barkan,Ö.Lütfü;Kolonizatör Türk Dervişleri Mad.,Vakıflar dergisi,281.
Danışmend,İsmail Hami,Türkler ve Müslümanlık,Ötüken Neşriyat,İstanbul,2019.
inanç,M.Halil Türkiye Tarihi-Selçuklular Devri,Anadolu’nun Fethi.
Kafesoğlu, İbrahim ; Selçuklu tarihi, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları,1972.
Kafesoğlu,İbrahim;Malazgirt Muharebesi Mad.,İslam Ans.,c.7,s.,243.
Köprülü,M.Fuad;Osmanlı Devletinin Kuruluşu,Türk Tarih Kurumu,Ankara,1988.
Köymen,M.Altay “Anadolu’nun Fethi” Diyanet İşleri Başkanlığı Dergisi,s.152.
Öztuna,Yılmaz;Başlangıcından Zamanımıza Kadar Türkiye Tarihi.,Hayat Yayınları,İstanbul,1964.
Sevim, Ali & Yücel, Yaşar; Türkiye Tarihi -Fetih, Selçuklu ve Beylikler Dönemi, TTK, Ankara 1989.
Sümer, Faruk; Doğu Anadolu’da Türk Beylikleri, TTK, Ankara 1998.
Sümer, Faruk, Oğuzlar (Türkmenler), İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yay.,1999.
Turan,Osman;Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, Turan Neşriyat yurdu,İstanbul,1969.
Turan,Osman;Selçuklular ve İslamiyet,Boğaziçi Yayınları,İstanbul,1998.
Turan,Osman,Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi,Ötüken Yayınları,İstanbul,2023.
TEMMUZ 2025 ORDU 87